Alfred Marşall nə təklif edirdi?
Alfred Marşall özünün məşhur Principles of Economics əsərində qeyd edirdi ki, bəzi sənaye sahələri müəyyən coğrafi məkanlarda cəmləşməyə meyllidir. Bu cəmləşmə nəticəsində eyni sektorda fəaliyyət göstərən çoxsaylı kiçik müəssisələr böyük şirkətlərin malik olduğu bəzi miqyas üstünlüklərindən faydalana bilirlər.
Marşallın əsas sualı belə idi:
“İstehsalın bölgüsü, öyrənmə və innovasiya üstünlükləri yalnız şirkətin daxilində formalaşır, yoxsa bütöv bir sənaye rayonu da bu üstünlükləri yarada bilər?”
Onun cavabı aydın idi: sənaye rayonları firmalararası əmək bölgüsü, bilik mübadiləsi və əməkdaşlıq sayəsində biznesin inkişafı üçün əlverişli mühit yaradır.
Sənaye Rayonlarının Dörd Əsas Üstünlüyü
Lokallaşmış ixtisaslaşma (Localized Specialization)
İstehsal prosesinin müxtəlif mərhələləri ayrı-ayrı şirkətlər arasında bölüşdürülür. Nəticədə hər müəssisə müəyyən bir sahədə daha yüksək ixtisaslaşma əldə edir.
Bilik mübadiləsi (Knowledge Spillovers)
Yeni texnologiyalar, istehsal üsulları və idarəetmə təcrübələri şirkətlər arasında daha sürətli yayılır. Bu isə innovasiyanı sürətləndirir.
İxtisaslı əmək bazarı (Skilled Labor Concentration)
Müəyyən sahədə bacarıqlı işçi qüvvəsi eyni regionda cəmləşir. Bu, həm işəgötürənlər, həm də işçilər üçün daha səmərəli əmək bazarı yaradır.
Təchizatçı şəbəkələri (Supplier Networks)
Material, avadanlıq, logistika və digər dəstək xidmətləri eyni ərazidə formalaşır. Bu da əməliyyat xərclərini azaldır və bizneslərin çevikliyini artırır.
Marshalldan Sonra: Klaster Nəzəriyyəsinin İnkişafı
Marshallın ideyaları sonrakı dövrlərdə bir çox tədqiqatçı tərəfindən inkişaf etdirilmişdir.
Giacomo Becattini sənaye rayonlarını yalnız iqtisadi deyil, həm də sosial və mədəni sistem kimi qiymətləndirirdi. Onun fikrincə, etibar, yerli mədəniyyət və sosial kapital klasterlərin uğurunda mühüm rol oynayır.
Hubert Schmitz isə “kollektiv səmərəlilik” (collective efficiency) anlayışını irəli sürmüşdür. O göstərirdi ki, kiçik və orta bizneslər birlikdə fəaliyyət göstərdikdə fərdi şəkildə əldə edə bilməyəcəkləri rəqabət üstünlüyü qazana bilirlər.
KOB Klasterləri və Biznesin İnkişafı
Bu yanaşma xüsusilə keçid iqtisadiyyatlarında böyük əhəmiyyət daşıyır.
OECD və UNIDO kimi beynəlxalq təşkilatlar hesab edir ki, klasterlər:
- KOB-ların rəqabət qabiliyyətini artırır;
- innovasiyanı sürətləndirir;
- ixrac imkanlarını genişləndirir;
- məşğulluğu artırır;
- regional iqtisadi inkişafı dəstəkləyir.
Məsələn, Dünya Bankının Qazaxıstanda həyata keçirdiyi SME Competitiveness Project çərçivəsində bir neçə pilot klaster yaradılmış və bu klasterlər vasitəsilə sahibkarların bazara çıxışı və əməkdaşlıq imkanları genişləndirilmişdir.
Siyasət və Biznes üçün Dərslər
Klaster inkişafı sadəcə dövlət subsidiyası deyil.
Uğurlu klaster siyasəti aşağıdakı elementlərə əsaslanmalıdır:
- regional ixtisaslaşmanın müəyyənləşdirilməsi;
- peşə bacarıqlarının inkişafı;
- təchizatçı şəbəkələrinin gücləndirilməsi;
- innovasiya və texnologiya transferi;
- sertifikatlaşdırma və keyfiyyət standartları;
- bizneslər arasında əməkdaşlığın təşviqi.
Bizneslər üçün isə əsas nəticə budur:
Rəqabət əməkdaşlığı istisna etmir.
Birgə marketinq, ortaq ixrac təşəbbüsləri, ortaq təlim proqramları və birgə innovasiya layihələri biznesin inkişafını əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirə bilər.
Nəticə
Alfred Marshallın sənaye rayonları yanaşmasının əsas mesajı bu gün də aktuallığını qoruyur:
Bizneslər yalnız öz daxili resursları hesabına deyil, fəaliyyət göstərdikləri ekosistemin keyfiyyəti hesabına da inkişaf edirlər.
Bu səbəbdən klaster yanaşması yalnız regional inkişaf siyasətinin elementi deyil, eyni zamanda biznesin inkişafı strategiyasının mühüm tərkib hissəsidir. Xüsusilə kiçik və orta bizneslər üçün klasterlər rəqabət üstünlüyü, innovasiya və davamlı inkişaf üçün güclü platforma rolunu oynayır.
Mənbələr
- Marshall, A. (1920). Principles of Economics.
- Marshall, A. (1919). Industry and Trade.
- Becattini, G. (2017). The Marshallian Industrial District as a Socio-economic Notion.
- Schmitz, H. (1995). Collective Efficiency: Growth Path for Small-Scale Industry.
- OECD (2005). Business Clusters: Promoting Enterprise in Central and Eastern Europe.
- OECD (2023). Regions in Industrial Transition.
- UNIDO (2020). The UNIDO Approach to Cluster Development.
- World Bank (2022). Kazakhstan SME Competitiveness Project.